Kritize.Net - Deyimlerin Kimliği

Ana Sayfa

Deyimlerin Kimliği

Hasan Bülent Paksoy tarafından yazıldı

konuk_yazar Ele alinabilecek deyim ne olursa olsun, en once o deyimin kimliginin goz onune alinmasi gerekir. Bir deyimin kimligini belirleyen veriler nelerdir? Deyimi kullanan kisinin kimligi, ozellikle bu islem icinde en onde gelir. Oyle ise, kisinin kimliginin ne gibi etkenler ile olustugunun ele alinmasi kacinilmaz. En once goz onune alinmasi gerekli sorular arasindan ornekler:

a) deyim yaratan ya da kullanan kisinin anadili nedir?

b) ne gibi ve derinlikteki egitimden gecmistir?

c) bu egitimin sonucunda nasil meyveler vermistir?

Deyim yaratan, kullanan, kuramlarin gundemlere girmesini saglayanlarin kisisel gundemleri vardir. Bu oz gundemlerin niteliklerinin ne denli ve nereden bilindiginin de bilinmesi gerekir. Bir kisi yalnizca, eskilerin deyimi ile, Hilal-ı Ahmer’e mi calisir? Yoksa, yarattigi ve kullandigi deyim ve kuramlari, oz gundemindeki gelir cikari icin mi ele almaktadir?

Uzatmadan, bir ornek verelim: Nasreddin Hoca, bir aksam evine uc okka et goturur, haniminin bu etten yemek yapmasini bekler. Bir sure sonra sorar: “Hanim, yemek nerede?” Hanimi da: “Kedi eti yedi” deyiverir. Hoca da, teraziyi kaptigi gibi mutfaga ucar; kediyi kefeye koyup tartar. Kedi uc okka cekmistir. Hoca kendi kendine soylenir: “Eger kedi burada ise, ete ne oldu? Et burada ise, kedi nerede?”

Olayı okuyup, gulup, Nasreddin Hoca’nın dusunce keskinligine ve yaraticiligina olan saygimizi belirttikten sonra, Nasreddin Hoca’nın bu tutumunu, gulduru otesinde degerlendirmek gereklidir. Bir olayı, ‘deneyli bilim’ kavramini yaratircasina ele almistir; deney yenilenebilen turdedir; herhangi bir kisice yinelenebilir. Kullandigi dusunce duzeni saptirilabileck turden degildir. Getirdigi et; ya vardir, ya yoktur.

Nasreddin Hoca gercek bir kisi midir, yoksa, Hoca’nin dusunce duzenini seven toplumun kendi icinden yarattigi bir simge kisilikmidir? Bu konu uzerine eski ve yeni gorusler ileri surulmustur.[i] Genellikle 13. yuzyilda yasadigi soylenir. Nasreddin Hoca’nin bu dogum tarihi ile birlikte, Deneyli Bilim’in kurucusu oldugu ongorulen Ingiliz soylusu Francis Bacon, Baron Verulam (1561-1626) dan soz etmek gerekir. Bacon’un yazdigi Instauratio Magna Novum Organum[ii] kitabi, deneyli bilimlerin baslangici olarak gosterilir. Bu iki kisi, Nasreddin Hoca ve Baron Bacon’in, dusunce kimlikleri nelerdir? Yarattiklari deyimlerin kimlik ayrintilari nelerdir? Bu kimlikleri ne gibi yollarla ve hangi amaclar ile edinmislerdir? Ne yolda kullanmislardir? Bu sorularin karsiligini, okuyucunun vermesi gereklidir. Okuyucunun verecegi karsilik, okuyucunun kendi kimliginin ortaya cikmasina, ya da, en azindan, okuyucunun oz dusuncesel kimligini sorgulamasina neden olacaktir.

Kisiler ve toplumlar, oz kimliklerini bilmeseler, sorgulamasalar ne olur? Bu tur sorgulama gerekli midir? Elini, haril-haril yanan ates icinde sokmaya kalkan kisinin dusuncesinin kimligi ne olabilir? Bu kisinin durum icinde kullandigi deyimlerin kimlikleri nelerdir, ne gibi etkenlere yol acabilir? Bir toplumu uluslararasi konumlarda yasal sorumluluk altina almaya yetkili kisi ya da kisilerin deyimlerinin kimliklari onemli midir?

Diger dillerden odunc alinma deyimler: odunc dusunceleri, odunc kimlikleri, odunc bagimliliklari da birlikte getirebilir mi? Bir deyimi oz dilinde anlayamayan toplum bireyleri, deyimin anlaminin carpitilmasina katkida bulunabilirler mi? Bu carpitma sonucunda cikabilecek anlasmazliklar nasil cozumlenebilir?

Yeni dusunce deyimlerini ortaya atan kisiler kendilerine bir Toplum icinde ve disinda ozel ayricalik kazanmak icin mi calisirlar? Bu deyimlerin kimlikleri daha once var mi idi? Bu yeni kimlikli deyimlerin ne gibi bir sonuc vermesi beklenebilir? Kimin yararina?

Bu tur sorularin acikca ve yazili olarak tartisilmasi, Nasreddin Hoca’nin yaptigi turde denenmesi, ancak toplumun yararina olacaktir.

Hasan Bülent Paksoy

___________________

[i] Bakiniz: H.B. Paksoy, “Introduction” The Bald Boy Keloglan and the Most Beautiful Girl in the World ( Lubbock : ATON, 2003) http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-8/ .pdf duzeninde, tum kitap.

[ii] Ornegin, Bkz: Francis Bacon, Francisci de Verulamio, summi Angliae cancellarii, Instauratio magna. Multi pertransibunt et augebitur scientia (Londini, apud Joannem Billium, Typographum Regium, 1620). Ucyuz elli’nin uzerinde, cogunlugu Ingilizce’ye ceviri, yeni baskisi vardir.

Etiketler: